W sprawach o miejsce pobytu dziecka emocje często wyprzedzają procedurę. Zabezpieczenie bywa postrzegane jako szybkie narzędzie przywrócenia stanu zgodnego z interesem jednej ze stron.
W praktyce powstało jednak pytanie czy samo ustalenie miejsca pobytu dziecka w postanowieniu zabezpieczającym pozwala od razu uruchomić tryb przymusowego odebrania dziecka przez kuratora, z pominięciem etapu rozpoznawczego przewidzianego w art. 598¹-598⁵ KPC?
Rozbieżności w orzecznictwie powodowały niepewność. W jednych sądach przechodzono bezpośrednio do etapu wykonawczego, w innych uznawano, że konieczne jest wcześniejsze formalne rozstrzygnięcie obowiązku wydania dziecka.
To właśnie tę praktyczną lukę wypełniła uchwała SN.
Uchwała Sądu Najwyższego porządkuje tym samym dotychczasową praktykę wykonywania postanowień w przedmiocie udzielenia zabezpieczenia w sprawach o odebranie dziecka, wyznaczając nie tylko wyraźne ramy proceduralne, ale i wskazując kiedy możliwe jest pominięcie postępowania uregulowanego w art. 5981 -5985 KPC.
Dwuetapowy charakter postępowania o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej
W postępowaniu w sprawach o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką, wyróżnić można dwa jego stadia: rozpoznawcze (art. 5981 -5985 KPC) oraz wykonawcze (prowadzone na podstawie przepisów art. 5986-59813 KPC przez kuratora). Pierwsze rozstrzyga obowiązek oddania dziecka, drugie zaś statuuje przymusowe jego odebranie, jeśli nie zostanie wydane uprawnionemu przez zobowiązanego w określonym terminie. Podstawą wszczęcia fazy wykonawczej postępowania o przymusowe odebranie dziecka mogą być m.in. wyroki o rozwód czy też właśnie postanowienia wydane na podstawie przepisów o zabezpieczeniu, co w konsekwencji skutkuje pominięciem pierwszej fazy rozpoznawczej.
Kiedy możliwe jest zatem pominięcie fazy rozpoznawczej?
Jak wynika z przedmiotowej uchwały Sądu Najwyższego, wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, w którym sąd ustalił miejsce pobytu dziecka, w trybie wykonawczym,
z pominięciem etapu postępowania rozpoznawczego może nastąpić w sytuacji, gdy w postanowieniu o zabezpieczeniu sąd nakazał zobowiązanemu po pierwsze wydanie dziecka uprawnionemu, a po drugie określił termin wykonania tego obowiązku (art. 59813 KPC w zw. z art. 569 § 2 KPC).
Samo ustalenie miejsca pobytu dziecka oraz stwierdzenie wykonalności orzeczenia nie jest wystarczające do jego odebrania.
W praktyce oznacza to, że o możliwości przymusowego odebrania dziecka decyduje sentencja orzeczenia wydanego przez Sąd. A zatem bezpośredni nakaz wydania dziecka wraz z określeniem terminu jego wydania wskazany w sentencji przesądzi o tym, czy sprawa przejdzie bezpośrednio do fazy wykonawczej.
Uchwała SN jest zatem o tyle istotna, że czyni postępowanie nieco bardziej przewidywalnym. Precyzja jest bowiem warunkiem, który umożliwia pominięcie etapu rozpoznawczego, a w założeniu daje perspektywę na szybsze wykonanie orzeczenia i zakończenie konfliktu.
Co to oznacza dla rodzica składającego wniosek?
Uchwała wyraźnie pokazuje, że konstrukcja wniosku o zabezpieczenie nie jest kwestią techniczną.
Jeżeli wniosek nie obejmuje żądania nakazu wydania dziecka wraz z określeniem terminu, istnieje realne ryzyko, że uzyskane zabezpieczenie nie pozwoli na szybkie przejście do etapu przymusowego wykonania. W sprawach o miejsce pobytu dziecka błąd konstrukcyjny może oznaczać miesiące dalszego sporu, kolejne rozprawy i narastanie konfliktu między rodzicami.
A co z rodzicem, u którego dziecko przebywa?
Uchwała wprowadza również istotny element gwarancyjny z perspektywy rodzica, przy którym dziecko aktualnie przebywa. Ogranicza możliwość automatycznego uruchamiania trybu przymusowego odebrania wyłącznie na podstawie ogólnego postanowienia zabezpieczającego ustalającego miejsce pobytu małoletniego.
Nie każde zabezpieczenie staje się narzędziem natychmiastowej egzekucji. Decydująca jest jego treść. Jeżeli sąd nie zawarł w sentencji jednoznacznego nakazu wydania dziecka wraz z określeniem terminu, przejście do etapu wykonawczego nie jest dopuszczalne.
W praktyce ma to znaczenie szczególnie w sprawach o wysokim stopniu konfliktu między rodzicami. Zdarza się bowiem, że zabezpieczenie bywa traktowane jako instrument szybkiego „przesądzenia” sprawy jeszcze przed rozpoznaniem jej co do istoty. Uchwała SN ogranicza takie ryzyko, wskazując, że przymusowe odebranie dziecka wymaga wyraźnej i precyzyjnej podstawy.
Uchwała SN pod lupą, czyli krótko o skutkach dla dziecka i sądów
Uchwała Sądu Najwyższego z całą pewnością wpłynie na ujednolicenie praktyki sądowej.
Z perspektywy dobra małoletniego uchwała rodzi również pytanie o równowagę między szybkością postępowania a gwarancjami procesowymi.
Pominięcie etapu rozpoznawczego oznacza ograniczenie przestrzeni do formalnego badania obowiązku wydania dziecka. W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której decyzja o zmianie miejsca pobytu zapada bez pełnego wysłuchania małoletniego w ramach odrębnego stadium postępowania. A pominięcie fazy rozpoznawczej pozbawia go rzeczywistej możliwości wyrażenia własnej woli w kwestii miejsca pobytu.
Dlatego szczególnego znaczenia nabiera art. 598¹² § 2 KPC zgodnie z którym, jeśli wskutek wykonania orzeczenia dobro osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką miałoby doznać poważnego uszczerbku, kurator sądowy powinien wstrzymać się z wykonaniem orzeczenia do czasu ustania rzeczonego zagrożenia.
Szybkość wykonania orzeczenia nie może prowadzić do pominięcia realnej oceny sytuacji oraz dobra małoletniego. Uchwała Sądu Najwyższego nie eliminuje bowiem nadrzędnej zasady, zgodnie z którą dobro dziecka pozostaje wartością nadrzędną.
Dlaczego ta uchwała jest tak istotna w praktyce?
Bo przesuwa ciężar odpowiedzialności na etap formułowania wniosku i redagowania sentencji.
W sprawach rodzinnych nie chodzi wyłącznie o to, jakie rozstrzygnięcie zapadnie, ale czy będzie ono możliwe do przeprowadzenia w rzeczywistości bez eskalacji konfliktu i bez dodatkowych napięć dla dziecka.
Rola pełnomocnika jest zatem kluczowa już na etapie składania wniosku o zabezpieczenie – to od jego sformułowania zależy, czy sąd wyda wykonalne w praktyce postanowienie.
W sprawach o miejsce pobytu dziecka precyzja procesowa nie jest wyłącznie formalnością, a przede wszystkim elementem realnie wpływającym na przebieg postępowania i sytuację małoletniego. Doświadczenie w konstruowaniu wniosków oraz przewidywaniu etapu wykonawczego staje się więc istotnym czynnikiem determinującym skuteczność całej procedury.
RYBOXX DESIGN - Robert Ryba