Na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości został opublikowany projekt ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (tzw. mała nowelizacja prawa spadkowego) przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego. Choć projekt nie znajduje się na razie w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów, warto przyjrzeć się już teraz kierunkowi kolejnych zmian w prawie spadkowym, w szczególności, że Komisja proponuje wprowadzenie regulacji dotyczących zasad sądowego działu przedsiębiorstwa.
Czego dotyczą proponowane przez Komisję zmiany?
Komisja Kodyfikacyjna proponuje rozwiązania dotyczące m.in. odrzucenia spadku czy odwołania testamentu. Ponadto projekt zakłada wprowadzenie szczegółowych zasad postępowania sądowego działu przedsiębiorstwa. Celem tych nowych regulacji jest ochrona przedsiębiorstwa przed rozdrobnieniem i umożliwienie prowadzenia dalszej działalności gospodarczej przez spadkobiercę.
Propozycja zmian w kwestii oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
Opublikowany projekt przewiduje zmiany w zakresie początku biegu terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami, spadkobierca może złożyć takie oświadczenie w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania. Oznacza to, że spadkobierca musi prawidłowo ustalić moment rozpoczęcia biegu terminu do złożenia odpowiedniego oświadczenia. W praktyce bywa to problematyczne dla osób, które dochodzą do dziedziczenia dopiero w dalszej kolejności. Złożenie oświadczenia z wyprzedzeniem może natomiast rodzić dla spadkobiercy dotkliwe konsekwencje. Za sprawą uchwały Sądu Najwyższego w większości spraw przyjmuje się, że złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez osobę, w stosunku do której nie rozpoczął jeszcze bieg terminu na odrzucenie spadku jest bezskuteczne. Nie brak jednak orzeczeń, w których nie zaaprobowano argumentacji Sądu Najwyższego. Te rozbieżności, jak i konieczność wprowadzenia nieskomplikowanych regulacji w tym zakresie, dostrzegła także komisja, proponując zmianę rozpoczęcia biegu terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
Zgodnie z projektowanym rozwiązaniem takie oświadczenie mogłoby być złożone już od chwili otwarcia spadku, jednak nie później niż w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.
Projekt przewiduje również, że oświadczenie o odrzuceniu spadku obejmowałoby wszystkie tytuły powołania do dziedziczenia – z testamentu czy z ustawy, chyba że zakres oświadczenia zostałby wyraźnie ograniczony przez spadkobiercę.
Jednocześnie złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku, które nie budzi wątpliwości powodowałoby, że spadkobierca, który złożył takie oświadczenie nie musiałby brać udziału w postępowaniu spadkowym.
Propozycja zmian w zakresie odwołania testamentu
Projekt komisji zakłada także dodanie art. 947¹ KC. Zgodnie z proponowanym brzmieniem dodawanego artykułu odwołanie testamentu, którym odwołano poprzedni testament, przywraca moc temu testamentowi, chyba że z treści testamentu zawierającego takie odwołanie wynika odmienna wola spadkodawcy. Rozwiązanie wprowadza regułę w przypadku sporządzania kilku testamentów i odwołania tego testamentu, który odwoływał jeszcze wcześniejszy. W takim przypadku odwołany jeszcze wcześniej testament odzyskuje moc. Przesądzenie kwestii odwołania wcześniejszego odwołania testamentu rozwiązywałoby wątpliwości i różne stanowiska prezentowane w doktrynie.
Propozycja zmian w zakresie szczególnych zasad podziału przedsiębiorstwa
Co istotne, Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego zwróciła uwagę na potrzebę ochrony przedsiębiorstwa w toku postępowań działowych przed rozdrobnieniem, podejmując się próby wprowadzenia regulacji ustawowych w tym zakresie. W tym celu proponuje wykorzystanie już istniejących przepisów dotyczących zniesienia współwłasności gospodarstw rolnych.
Co to oznaczałoby dla spadkobierców dziedziczących przedsiębiorstwo?
Przede wszystkim wyznaczenie konkretnych zasad postępowania, na wypadek dziedziczenia przedsiębiorstwa i jego sądowego podziału. Projektowane rozwiązania preferują przyznanie przedsiębiorstwa jednemu ze spadkobierców w sytuacji, w której podział przedsiębiorstwa zagrażałby dalszemu prowadzeniu działalności gospodarczej. Nie ma oczywiście problemu, jeżeli spadkobiercy są zgodni co do tego, co chcą zrobić z odziedziczonym przedsiębiorstwem. W praktyce jednak zdarza się, że rodzinny biznes prowadzi jeden ze spadkobierców albo tylko część z nich i osoby te nie zamierzają rezygnować z dalszej działalności, często pozostając w konflikcie. Jednocześnie nie zawsze są one w stanie spłacić pozostałych spadkobierców, którzy mogą być zainteresowani sprzedażą przedsiębiorstwa i podziałem uzyskanych środków. Proponowane zmiany według Komisji mają odpowiadać właśnie na tego rodzaju sytuacje.
Komisja proponuje wprowadzenie preferencyjnego sposobu podziału polegającego na przyznaniu przedsiębiorstwa jednemu ze spadkobierców, jeżeli podział przedsiębiorstwa zagrażałby dalszemu prowadzeniu działalności gospodarczej. Jeżeli spadkobiercy nie osiągną porozumienia co do tego, komu przedsiębiorstwo powinno przypaść, pierwszeństwo miałby ten spadkobierca, który prowadzi przedsiębiorstwo lub stale w nim pracuje. Projekt przewiduje również kryteria pozwalające rozstrzygnąć, któremu spadkobiercy przyznać przedsiębiorstwo w sytuacji, gdy kilku z nich deklaruje wolę jego przejęcia. Dodatkowo, co szczególnie istotne i wydaje się budzące jednak największe kontrowersje, proponuje się możliwość obniżenia spłat z przedsiębiorstwa należnych pozostałym spadkobiercom.
Jakie znaczenie dla spadkobierców mają propozycje zmian?
Propozycja zmian Komisji ma na celu uproszczenie postępowania dalszego spadkobiercy, który dowiadując się o śmierci spadkodawcy niejako zapobiegliwie składa oświadczenie o odrzuceniu spadku pomimo, że wyprzedzają go inni spadkobiercy. Obecnie spadkobierca, który składa oświadczenie zanim dowie się o tytule swojego powołania, naraża się na to, że jego oświadczenie nie będzie skuteczne.
Ujednolicenie początku biegu terminu od chwili śmierci spadkodawcy ma być znacznym uproszczeniem dla spadkobierców, gwarantującym jednocześnie większą pewność co do sytuacji prawnej związanej z powołaniem do dziedziczenia. Zmiany wyeliminowałby problem przedwczesnych oświadczeń o odrzuceniu spadku składanych przez zapobiegliwych spadkobierców zdecydowanych, że spadku dziedziczyć nie chcą, na wypadek gdyby jednak dochodzili do dziedziczenia.
Szczególne zasady podziału przedsiębiorstwa według Komisji mają zaś ochronić je przed rozdrobnieniem poprzez przyznanie poszczególnych składników przedsiębiorstwa wielu osobom. Z założenia chodzi o to, aby jeden spadkobierca mógł kontynuować prowadzoną przez spadkodawcę działalność gospodarczą. Znaczącą zmianą dla spadkobierców może być kwestia możliwości rozłożenia spłaty na raty, a przede wszystkim ich obniżenia pod warunkiem kontynuacji działalności. Najczęściej chodzi przecież o zapewnienie dalszego funkcjonowania rodzinnych firm po śmierci przedsiębiorcy. Niemniej jednak wprowadzenie możliwości obniżenia spłat z tytułu przejęcia przedsiębiorstwa na takich samych zasadach jak przy gospodarstwach rolnych może budzić kontrowersje.
Na razie jest to tylko propozycja projektu ustawy przyjęta przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego. Warto jednak śledzić dalszy los projektu dotyczącego kolejnych zmian w prawie spadkowym. Obecnie w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów znajduje się projekt UD30 ustawy zmieniającej Kodeks cywilny oraz Kodeks postępowania cywilnego, który przewiduje m.in. zmiany w zakresie testamentów i wprowadzenie testamentu ustnego audiowizualnego.
